donderdag 11 januari 2018

Wat maakt monotheïsme zo onverdraagzaam jegens andersdenkenden?

In de 16de eeuw brak een golf van gewelddadigheden los, tegen zgn ‘heksen’. In een eeuw tijd, tussen 1550 en 1650 (met een uitloop tot 1700), werden zo’n 80.000 vrouwen in beschuldiging gesteld van hekserij. Ruim de helft, zo’n 43.000 vrouwen werden terechtgesteld of verbrand. Deze heksenjacht voltrok zich in 21 Europese landen. (1)

De afgelopen jaren hebben we gruwelijke scènes kunnen zien waarin ISIS afrekende met tegenstanders: niet alleen ongelovigen (niet-moslims), maar ook de verkeerd of te weinig gelovigen (mede-moslims). Maar hoe vreemd was dat? Typisch islamitisch, of hebben we dan een selectief geheugen?

In de overname (en daarmee ondergang) van het Romeinse Rijk (zo rond 400) bleken christenen er ISIS-achtige praktijken op na te houden: fanatiek en barbaars in hun optreden jegens mensen die maar niet wilden inzien dat het Christendom toch echt het beste voor hen is. (2) Toen het Christendom eenmaal gesettled was, konden gelovigen hun vriendelijke en vredelievende gezicht opzetten, alsof het altijd al zo geweest was.

Eeuwen later, in de 16de eeuw, brak de heksenvervolging los. Zij kan in verband worden gebracht met de strijd tussen het Katholicisme en de eerste christelijke sekte die erin slaagde het katholieke monopolie te doorbreken en te overleven, het Protestantisme. Beide streden om terrein, invloed en vooral gelovigen, en deden dat in een competitieve strijd tegen een derde partij: de heksen.

Wat is er met monotheïstische godsdiensten dat zij zo intolerant blijken te zijn jegens andersdenkenden? Waarom streven zij elk op zich naar een monopolie? Wat maakt diversiteit zo moeilijk? - vergeleken met vormen van polytheïsme, bijvoorbeeld, waarin een vreemde god simpelweg wordt opgenomen in het bestaande pantheon.

Ik denk ook even aan de terreur tegen de Katharen in Zuid-Frankrijk, alwaar in de 13de eeuw een hele bevolkingsgroep werd uitgemoord, in een geoliede samenwerking tussen de Franse koning en de Paus. Waar hadden de Katharen zich schuldig aan gemaakt? Afwijken van de officiële leer.  

Binnen het monotheïsme werden en worden in naam van de eigen godheid andersdenkenden vermoord en onderdrukt, en tegelijk (of nadat de lijken zijn opgeruimd) predikt men pais en vree. Een merkwaardige paradox.

Voor democratisch pluralisme moet je niet bij het monotheïsme zijn. Vraag blijft: waarom?


Noten:

.1. Zie:

.2. Zie:
Een recensie van: Catherine Nixey, The Darkening Age. The Christian Destruction of the Classical World.

Het boek wil afrekenen met het beeld van het vroege Christendom, als zou het een vriendelijke, edelmoedige godsdienst zijn geweest die een barbaars, corrupt en wreed Romeins Rijk wist te overwinnen. Er is alle reden toe om dit beeld bij te stellen: het Christendom van die tijd dient eerder gezien te worden als een soort ISIS dat fanatiek en met barbaarse middelen een eigen wereldorde wist op te leggen, terwijl overal cultuur werd vernietigd die niet voldeed aan de eisen van dit christelijke ISIS. Het Christendom wist het Romeinse Rijk dermate te destabiliseren dat het uiteindelijk christelijk werd.

donderdag 4 januari 2018

Machiavelli’s spel. Nuchtere duidingen & inschattingen van politieke ontwikkelingen (I). Trump/Bannon

. Donald Trump is president geworden zonder dat hij dat serieus wilde. De hele campagne was een spel, met als uitdaging: hoever kan ik komen? Ook als hij niet zou winnen, zou hij veel winnen, namelijk publiciteit, met financieel voordeel.

. Trump was en is een non-politicus zonder enige ideologie (opgevat als visie op mens, maatschappij & wereld, hoe verder en waarheen, in termen van algemeen belang). Hij heeft vanuit zichzelf geen politieke agenda. Een president zonder engagement. Wat wel? Zelfpromotie en business, mits hij er zelf beter van wordt.

. De heer T denkt als een ondernemer: niet in termen van algemeen belang, maar zich uitbreidend eigen belang. Met deze insteek verover je wel een markt, maar win je geen stemmen.

. Op zoek naar een politiek verhaal kwam Trump uit bij Steve Bannon, - tot nu toe de belangrijkste ideoloog van zijn politiek.

. Op zijn campagnebijeenkomsten (zowel voor als na de verkiezingen) heeft Trump ontdekt dat hij met Bannon’s verhaal de handen op elkaar krijgt en enthousiasme weet te wekken bij zijn gehoor.

. De ideologische agenda van Bannon (en tot voor kort richtinggevend voor Trump): 
1) Gericht op het Westen, met VS als dominante macht. 
2) Westen opgevat als christelijke beschaving, eerst en vooral blank. 
3) Mensen met een andere etniciteit en ook niet-westerse landen mogen aansluiten, mits zij de waarden van de christelijke, blanke beschaving onderschrijven. 
4) Het (christelijke) Westen is verwikkeld in een beschavingsoorlog, zowel intern als extern. Interne vijanden: al degenen die binnenlands de christelijke, blanke hegemonie niet aanvaarden, dan wel bestrijden (met name: multiculturalisten, moslims, joden, kapitalisten). Externe vijanden: alle andere landen en beschavingen die niet de Westerse beschaving omarmen.
5) Deze beschavingsoorlog is er een van overleven: er staat veel op het spel, nl alles.

. Voor Bannon was/is Trump een nuttige idioot met macht, uitstekend geschikt voor het uitvoeren van zijn ideologische agenda, - mits Trump zich laat voegen, uiteraard.

. Zonder ideologische agenda (zoals die van Bannon), beperkt de ‘visie’ van Trump zich tot eigenbelang (m.n. seksueel, financieel, en bescherming van eigen familie), zelfverheerlijking, en zijn belangrijkste speelveld: de media.

. Het maakt Trump niet uit hóe hij in het nieuws komt en hóe er later over hem geschreven zal worden, áls hij maar in het nieuws komt en er over hem geschreven gaat worden. (Over Hitler worden nog steeds boeken etc geschreven; eerzame politici sterven ook publicitair met hun dood.) Trump kan zich niet voorstellen dat hetgeen hij doet en zegt niet interessant is voor anderen, ja voor de hele wereld.

. Ook zonder Bannon zal Trump er alles aan doen om in het nieuws te blijven. Het is voor hem de enige manier om zijn presidentschap 'leuk' te houden en het als een spel te blijven spelen.

. Zonder ideologisch referentiekader, van welke snit ook, is de kans groot dat de heer T zich verliest in uitvergrotingen van zijn eigen (res)sentimenten. Wanneer een lokale idioot dit zou doen, is er weinig aan de hand; de meesten die het moeten aanhoren zullen lachen of hun schouders ophalen. Als presidentieel gezicht en officiële spreekbuis van een machtig land, zal hij meer vijanden maken dan vrienden.

. En wat Bannon betreft: hij heeft geen enkele reden om water bij de wijn te doen, noch om zich stil te houden, behalve om tactische redenen. Hij zal hoe dan ook Trump gebruiken voor zijn doeleinden: ofwel als meewerkend voorwerp (als president die Bannon's plannen uitvoert), ofwel als creator van chaos, iets waarvan Bannon meent te kunnen profiteren. Trump is zelfzuchtig pragmatisch, Bannon heeft een agenda.



maandag 9 oktober 2017

Hoe fris is ‘De ondergang van het Avondland’? (Lezen of niet)

Met veel bombarie wordt een nieuwe vertaling gepresenteerd: Spengler’s ‘De ondergang van het Avondland’. Het boek wordt als een klassieker gepresenteerd, maar is het wel zo’n fris boek? Er blijken een paar duistere kanten aan te zitten.

Het boek heb ik (nog?) niet gelezen, en ken het tot nu toe alleen van verwijzingen. De indruk die ik daaraan overhield: zwaar aangezet cultuurpessimisme. In bijgaande boekbespreking (1) kom ik beschrijvingen en citaten tegen die dat pessimisme toch wel een heel bepaalde kleur geven. Hoe fris is het om de ontwikkeling van culturen te zien in het kader van ‘een sociaaldarwinistische rassenstrijd op wereldschaal’, met als grootste gevaar ‘de opkomst van de gekleurde rassen’?

Aan pluralisme en menging lijkt Spengler een broertje dood te hebben. Laat ons, faustisch en met ijzeren wil, de eigen cultuur, van vreemde smetten vrij, redden van de ontaarding, voor zover dat nog mogelijk is, aangezien we reeds in een fase verkeren (volgens Spengler) van 'geciviliseerde' verwekelijking...

Is er ook een goede reden om het boek te gaan lezen? Een klassieker, okay, maar heb ik zin om mij door ruim twaalfhonderd pagina’s sociaal-darwinisme heen te worstelen, met als ijkpunt ras- en cultuurzuiverheid? Waarom zou ik mijn denken over cultuur en geschiedenis hierdoor laten framen?

Of ga ik nu teveel af op een boekbespreking die vooral focust op deze denklijn in het werk? Ook al is de focus eenzijdig, dat sluit niet uit dat het sociaal-darwinisme sterk aanwezig is in de visie van waaruit het boek geschreven is. En alles wat ik over Spengler en zijn boek lees bevestigt dit beeld.

De omvang kan nog een puntje worden. Ook in de discussies die erover gevoerd gaan worden. Wie neemt nog de tijd om een boek van ruim twaalfhonderd pagina’s te lezen?

Kleine voorspelling: binnenkort wordt het bon ton om te refereren aan de ‘ondergang van het avondland’, terwijl voor iedereen die het boek heeft gelezen overduidelijk blijkt dat de spreker of auteur slechts een recensie of de inleiding heeft gelezen, of zelfs dat niet. Wordt het weer zo'n boek dat bij velen in de kast staat, maar ongelezen, terwijl men wel doet alsof?

Te pas en te onpas gebeurt hetzelfde met twee andere klassiekers, wanneer iemand het weer eens heeft over het ‘einde van de geschiedenis’ (Fukuyama) of de ‘clash of civilizations’ (Huntington). Meestal onzin. In ieder geval heeft hetgeen gezegd wordt zelden iets met het boek te maken.

Hopelijk weten de deelnemers aan discussies over Spengler’s ‘De ondergang van het Avondland’ wel waar ze het over hebben, en hebben zij het boek zorgvuldig gelezen, én helemaal.

Wat betreft de vertaling en de discussies die er rondom heen worden georganiseerd, verbaast mij de verwachting die men kennelijk heeft bij het uitbrengen van ‘De ondergang van het Avondland’. Is hier sprake van het creëren van een media-event? Of sluit het uitbrengen van de vertaling inderdaad aan bij een bestaand cultuurpessimisme?

Waarom zou ik Spengler gaan lezen? Volgens uitgever Boom is het boek ‘schrikbarend actueel’. In wat ik over het boek lees, is me nog steeds niet duidelijk geworden waar men het dan over heeft. Is de Europese cultuur bezig aan haar ondergang? En wat doet men met het sociaal-darwinistische uitgangspunt dat het boek kennelijk heeft? Is dat op een of andere manier actueel? Kennelijk heb ik iets gemist.

In recensies wordt vaak gezegd dat Spengler het over allerlei zaken heeft die ook voor ons spelen: economisch, politiek, ecologisch, enz. Prima, maar is dat zo interessant? Een filosofisch boek lees ik, niet om de onderwerpen die worden aangesneden, maar vanwege de visie van de auteur op die onderwerpen. (En dan kan ook Aristoteles nog interessant zijn, ook al kon hij uiteraard geen idee hebben van de fenomenen die onze dagelijkse realiteit bepalen.)

De enige reden die ik kan bedenken is dat extreem-rechtse bewegingen en politici misschien dezelfde soort van argumenten zullen gaan bezigen als door Spengler uitgewerkt, en dat het dus goed is om daar kennis van te nemen, onder het motto ‘ken uw vijand!’ Maar is dat voldoende reden om ‘De ondergang van het Avondland’ te gaan lezen?

                                                                         *****

Gelet op de symposia, boekpresentaties en 'denkfeesten' ter gelegenheid van het uitkomen van de vertaling, maakt het de filosofische goegemeente geen moer uit of het een kwaadaardig boek betreft of niet: als er maar geld en aandacht mee verdiend kan worden!


Noot:
.1: Boekbespreking door Merijn Oudenampsen: Oswald Spengler en de Nazi’s


maandag 25 september 2017

De winst van politiek tegen divers samenleven. N.a.v. de 'normalisering' van Duitsland

Enkele notities

Toen ik gisteren vernam hoe de verkiezingen in Duitsland waren verlopen, was mijn eerste reactie dat het me niet verbaasde. De uitslag was wellicht verrassend voor Duitsland, maar wanneer je kijkt naar andere Europese landen (zoals Oostenrijk, Frankrijk en Nederland), dan is de winst van een rechts radicale, anti-immigratie partij niet vreemd. Er is eerder sprake van een inhaalslag. Het zou vreemd zijn als Duitsland een uitzondering zou blijven in Europa.

Maar toch, is deze ‘normalisering’ van Duitsland geruststellend?

Door de overwinning van Macron in Frankrijk raakte ik weer hoopvol gestemd. Zijn overwinning leek te breken met een trend in Westerse landen. Trump en Brexit hadden het nationalisme stevig op de kaart gezet. De eurofiele Macron bracht daar verandering in.

Tot gisteren, met een vraagteken. Zijn we met de winst van de AfD in Duitsland weer terug bij een trend richting eenkennig nationalisme? Het willen verstevigen van de blanke, eigen cultuur, weg van het samen willen leven met mensen met een andere levensovertuiging of religie en met een andere culturele achtergrond. Was de overwinning van Macron een uitzondering?

De Frankfurter Allgemeine kopte vanochtend: ‘Merkel und die Koalition der Zufriedenen’. Het bericht gaat verder voornamelijk over de winst van de AfD. Merkel ging voor het ‘Duitsland waarin we goed en gaarne leven’. Velen blijken daarin niet mee te willen gaan. Het aantal tevredenen in Duitsland is sterk afgenomen.

Merkel zal opnieuw een regering gaan vormen, maar je kunt niet zeggen dat zij nog langer staat voor een fier en zelfverzekerd Duitsland dat in de Westerse wereld als een licht in de duisternis een tegenpool vormt voor het blanke nationalisme van Trump.

In de Guardian las ik een artikel over het symbolische protest, afgelopen weekend, door tal van Football-spelers in de VS: zij knielden bij het spelen van het volkslied (in plaats van rechtop te staan, met de hand op het hart). (1)

Dit naar aanleiding van een toespraak van Trump in een rally op vrijdag, waarin hij tekeerging tegen spelers van de National Football League (NFL) die eerder niet het ‘juiste respect’ hadden getoond voor de Amerikaanse vlag en eigenaren van clubs opriep hen te ontslaan:”get that son of a bitch off the field right now, he’s fired.” Later riep hij in een tweet bezoekers op om wedstrijden te boycotten zolang spelers weigeren de juiste eer te betonen aan de vlag.

De meeste spelers die knielen zijn zwarte Amerikanen. En zij protesteren daarmee tegen discriminatie en racisme, met name in het optreden van de politie en in uitspraken van justitie.

Wat mij opvalt in het Guardian-artikel is een citaat van Robert Kraft, een van de bobo’s in de NFL: ‘There is no greater unifier in this country than sports, and unfortunately, nothing more divisive than politics.’

Wat verenigt sport in de VS? Diversiteit. Wat drijft de huidige politiek uit elkaar? Divers en tolerant samenleven. Waar gaat Trump voor? Eenkennigheid, homogeniteit. In al zijn ogenschijnlijk impulsieve reacties zit één rode draad: blank nationalisme. Overal waar het kan, zaait hij verdeeldheid langs deze lijn. Een politieke keuze.

En is dat niet wat Trump verbindt met Wilders, Le Pen en de AfD? Afscheid van diversiteit en het creëren van een tegenstelling tussen blank, Europees, geworteld in de christelijke, eventueel humanistische traditie enerzijds en de rest. En dus wil men afrekenen met antidiscriminatie, antiracisme, individualisme, homohuwelijk, en alle andere pogingen om het samenleven in diversiteit te bevorderen.

Diversiteit heeft het zwaar te verduren in deze tijd. Zelfs in een stad als Amsterdam is deze tendens merkbaar. Waarom ik altijd heb gehouden van mijn stad is juist de diversiteit: alles en iedereen is er te vinden, naast en door elkaar. Tot voor kort. Door nieuwe, liberale politiek neemt de segregatie alsmaar toe. Zogenaamd als gevolg van marktwerking. Binnen de Ring is alles in een hoog tempo aan het homogeniseren, richting blank en welgesteld. Alle anderen ‘verdwijnen’ gaandeweg naar andere wijken. Er is nog wel diversiteit in Amsterdam, maar steeds minder naast en door elkaar. Pseudo-tolerant gaat men de ander uit de weg en wel door te segregeren. Dit is geen ‘natuurgebeuren’, maar een gevolg van politieke beslissingen. Het tegengaan van segregatie is evenzeer een zaak van politiek.

Anyway, om terug te komen op de Duitse verkiezingen: wat staat ons te wachten? Blank nationalisme zal steeds meer het nieuwe ‘normaal’ worden, terwijl het ‘normaal zijn’ van diversiteit het onderspit dreigt te delven. Polarisatie dus, langs etnische, culturele en religieuze scheidslijnen.

Wat te doen? Hoe hierop te antwoorden? Opvallend is dat ook in Duitsland de sociaal-democraten fors hebben verloren (net als in Nederland en elders in Europa). Kennelijk valt er in deze hoek nog veel te vernieuwen. Of is een heel ander antwoord nodig?

Het bestrijden van fascistische tendensen is één ding. Beter nog: hoe te ontkomen aan het ideologische frame van radicaal rechts? Hoe houden we tolerantie en samenleven in diversiteit in ere? Een enorme kwestie, met veel dimensies, ook sociaal-economische, waar uiteraard nog veel over te zeggen valt. En niet te vergeten: ook van godsdienstige zijde (m.n. christelijk en islamitisch) steekt de neiging tot eenvormigheid de kop op. De vijanden van radicaal rechts zijn niet per se vrienden. Dat geldt ook voor immigratiepolitiek: zoals het sluiten van grenzen abject en mensonwaardig is, zo is een volstrekte open deur naïef en dom.

Er is werk aan de winkel voor nieuwe progressieve politiek, die de extremen weet te vermijden en die een geloofwaardig antwoord heeft op de vragen en behoeften die nu maken dat mensen radicaal rechts stemmen.  

Noot:
.1: Guardian artikel: ‘NFL players kneel for anthem in unprecedented defiance of Trump’, https://www.theguardian.com/us-news/2017/sep/24/donald-trump-nfl-protests-kneel-anthem