.
Hoe staat het met het leven op aarde? Volgens een recent rapport van het VN-milieuprogramma gaat het niet lukken om de wereldwijde klimaatopwarming onder de 1,5 graad te houden (1). Tegelijk zijn er tal van initiatieven om er iets aan te doen: van anders boeren tot duurzame energie en nog veel meer.
Hoe te duiden wat er gaande is?
We zijn verwikkeld in een nieuwe wereldoorlog. Hoezo?
Ik stel voor om ons los te maken uit een louter antropocentrische blik op het wereldgebeuren en een Gaiaans perspectief in te nemen, dat wil zeggen: bekeken vanuit de aarde als omvattend ecosysteem (2).
Vanuit dat perspectief zou je kunnen zeggen dat we met de huidige klimaatverandering en de crises die ermee gepaard gaan, verwikkeld zijn in een wereldoorlog (3). Hij is langzaam maar zeker tot ontbranding aan het komen. Het goede nieuws is dat we klimaatverandering ook als medestander zouden kunnen gaan zien.
Zeker, de huidige wereldoorlog is een heel andere dan de vorige twee. Om enkele belangrijke verschillen te noemen. Het aantal dodelijke slachtoffers is – nog steeds – niet te vergelijken. (Volgens schattingen kostte de tweede wereldoorlog zo’n 70 miljoen mensen het leven. De afgelopen vier jaar stierven in Europa ruim 200.000 mensen door extreme hitte (1).) Ander verschil: natuurgeweld maakt geen onderscheid tussen vriend en vijand. Een orkaan treft iedereen die op z’n weg komt; en dat geldt ook voor overstromingen, hittegolven en bosbranden.
Er zijn ook punten van overeenkomst. De ontwrichtingen zijn ingrijpend en de verwoestingen kolossaal, en dat overal in de wereld. (Dat klimaatverandering een mondiaal gebeuren is, behoeft geen nadere toelichting. Je hoeft slechts het wereldnieuws te volgen.) Ook betreft het een gebeuren waarin veel mensen niet voor rede vatbaar lijken zijn. Naast veel meelopers (uit ‘bewuste onwetendheid’ of onverschilligheid), zijn er ook de ontkenners, tot en met de mensen die de verwoestende uitwerking van klimaatverandering toejuichen: de aanhangers van een komende Eindtijd (4).
De vraag is: wie (of wat) is in dit conflict de vijand? Wie staan tegenover elkaar? Waaruit bestaat die wereldwijde strijd? En wat dient overwonnen te worden?
Waarschijnlijk is de neiging groot om de klimaatverandering tot vijand te verklaren. Ik zou er anders naar willen kijken. Klimaatverandering is de grootste medestander in de strijd die gaande is!
Welke strijd?
De kortste samenvatting: de huidige wereldoorlog is een strijd tegen levensvijandigheid. Levensvijandigheid? Zij toont zich in onachtzaamheid of disrespect voor wat leeft. Zij toont zich in (ernstige) misdragingen tegen natuur en mens, tegen biodiversiteit en leefbaarheid. Zij toont zich in blind gaan voor eigenbelang, zowel individueel als collectief.
Levensvijandigheid komt vooral naar voren in mentaliteiten en wereldbeschouwingen die slechts oog hebben voor de mens, of erger nog: voor een deelverzameling van de mensheid: de eigen soort of stam, dan wel elite. Het heil dat wordt nagestreefd kan zeer uiteenlopend zijn, van winstbejag en excessieve rijkdom tot en met verlossing van de ziel; hun gemeenschappelijke kenmerk is levensvijandigheid: het leven op aarde is ondergeschikt, een commodity, of slechts van waarde voor een ‘hoger’ doel.
Klimaatverandering maakt overduidelijk wat levensvijandigheid teweegbrengt. Zij is er een krachtige en onbarmhartige reactie op, en onontkoombaar. Klimaatverandering bestrijden zonder iets te doen aan de mentaliteit en wereldbeschouwing die haar teweegbrengen is zoiets als een om-zich-heen-grijpende brand bestrijden met het afsluiten van een verzekering tegen brandschade en het daarbij laten; de oorzaak, de brandstichter, wordt ongemoeid gelaten.
Wie houdt van het leven op aarde en het wil beschermen tegen onachtzaamheid, uitbuiting en vernietiging doet er dus goed aan om klimaatverandering als een van de belangrijkste medestanders te gaan beschouwen. In de strijd waarvoor? Voor een levenliefhebbend leven en dat in z’n meest globale zin, dat wil zeggen: alle leven inbegrepen.
En die strijd is niet hopeloos. Er zijn tal van welwillende mensen die het leven op aarde een warm hart toedragen. Ook zijn er tal van initiatieven, vaak kleinschalig, die proberen het tij te keren.
Waar is de wereldoorlog op uit? Op de overwinning! En wanneer is die overwinning behaald? Wanneer iedereen die een keuze kan maken – mensen dus – kiezen voor levenliefhebbend leven, zowel in houding en denken, als ook in doen en laten, en dat zowel individueel als ook collectief (politiek en bedrijfsleven inbegrepen).
Hoe de oorlog te voeren? Met welke middelen?
De grootste gewelddadigheid komt van onze almachtige medestander: klimaatverandering. De gevolgen van haar wereldwijde actie zijn enorm. Soms toont zij zich meedogenloos, andere keren kan haar optreden begrepen worden als een urgente aansporing. Bij een orkaan, bijvoorbeeld, of een hittegolf. De aansporing negeren betekent: er zal meer komen.
Moeten wij mensen mee gaan doen in die mondiale gewelddadigheid? Mij lijkt van niet. Er is al geweld genoeg. Wat daarnaast nodig is: werken aan transitie naar een andere, milieu-, dier- en mensvriendelijke omgang met elkaar, zowel sociaal en politiek, als ook technologisch en economisch. En minstens zo belangrijk: een transitie in onze mentaliteit en wereldbeschouwing, met als gemene deler: een levenliefhebbend ethos. Je zou dit de naar-vrede-strevende kant van de huidige wereldoorlog kunnen noemen.
Aan de wereldoorlog die gaande is, kan ieder van ons dus bijdragen: het liefst vreedzaam, kritisch en creatief, met acties en met initiatieven (5).
Totdat de oorlog ten einde is, en alle (zelf)vernietigende levensvijandigheid overwonnen is!
Cruciaal is een omslag: klimaatverandering niet langer zien als tegenstander, maar als medestander, in het besef dat een radicaal andere mentaliteit en wereldbeschouwing nodig is, wil de klimaatcrisis ooit ten goede keren. Met als gevolg: in denken en handelen laten zien dat we van ons aller leven op aarde houden, en niet dood willen en lijden willen verminderen, ook van niet-menselijk leven. Wie of wat je liefhebt, wil je niet vernietigen, maar laten bloeien. En dat kan op heel veel manieren!
Noten:
.1) Enkele berichten:
1,5 gradendoel is gepasseerd station: ‘Er zijn geen goede scenario’s meer’ (NU.nl, 2-9-26)
Global heating will hit at least 1.8C, UN warns, and there are ‘no good outcomes’ (The Guardian, 2-9-26)
.2) ‘Gaiaans’, van ‘Gaia’, Grieks voor ‘aarde’. Oftewel: ‘moeder natuur’.
Voor meer denkwerk over ‘Gaia’, verwijs ik naar: Bruno Latour, Oog in oog met Gaia. Acht lezingen over het Nieuwe Klimaatregime (Octavo, 2017).
‘Klimaatcrisis als wereldoorlog’ heeft verder geen link met Latour.
.3) Of betreft het eerder een wereldrevolutie? Een revolutie heeft de neiging te mislukken, dan wel te verzanden in terreur. Zal dit laatste ook het lot zijn van de klimaatcrisis?
.4) De opmars van eindtijdfascisme. De bizarre alliantie van technologie, fascisme en geloof (VPRO Tegenlicht, 30-8-26)
https://tegenlicht.vpro.nl/artikelen/onze-economische-blinde-vlek_jkzaxyf5z20
.5) Er is heel veel gaande, wat natuurvriendelijke initiatieven betreft. Een voorbeeldje:
‘Duurzame Dinsdag: een cao voor bijen, een fit bos en 13 andere initiatieven’ (HetKanWel, 8-9-22))
https://hetkanwel.nl/duurzame-dinsdag-bijzondere-initiatieven/
Geen opmerkingen:
Een reactie posten