Klimaatcrisis als wereldoorlog – een perspectiefwisseling

 .

Hoe staat het met het leven op aarde, nu klimaatverandering voortschrijdt? En heeft het (nog) enige zin om er iets aan te willen doen? Mij overvalt regelmatig wanhoop: waar gaat dit heen? Stevenen we niet – ondanks tal van schone wensen – af op een ongekende catastrofe?

 

Volgens een recent rapport van het VN-milieuprogramma gaat het niet lukken om de wereldwijde klimaatopwarming onder de 1,5 graad te houden (1). Hitterecords sneuvelen, gletsjers smelten in hoog tempo, en steeds meer kantelpunten dreigen te worden overschreden. Tegelijk zijn er tal van initiatieven om er iets aan te doen: van anders boeren tot duurzame energie en nog veel meer. Zullen zij enig verschil maken?

 

Hoe te duiden wat er gaande is? 

 

We zijn verwikkeld in een nieuwe wereldoorlog. Hoezo? Laat me verduidelijken wat ik ermee bedoel.

 

Ik stel voor om ons los te maken uit een louter antropocentrische blik op het wereldgebeuren en een Gaiaans perspectief in te nemen, dat wil zeggen: bekeken vanuit de aarde als omvattend ecosysteem (2). 

 

Vanuit dat perspectief zou je kunnen zeggen dat we met de huidige klimaatverandering en de crises die ermee gepaard gaan, verwikkeld zijn in een wereldoorlog (3). Hij is langzaam maar zeker tot ontbranding aan het komen. Het goede nieuws is dat we klimaatverandering ook als medestander zouden kunnen gaan zien.

 

Zeker, de huidige wereldoorlog is een heel andere dan de vorige twee. Om enkele belangrijke verschillen te noemen. Het aantal dodelijke slachtoffers is – nog steeds – niet te vergelijken. (Volgens schattingen kostte de tweede wereldoorlog zo’n 70 miljoen mensen het leven. De afgelopen vier jaar stierven in Europa ruim 200.000 mensen door extreme hitte (1).) Ander verschil: natuurgeweld maakt geen onderscheid tussen vriend en vijand. Een orkaan treft iedereen die op z’n weg komt; en dat geldt ook voor overstromingen, hittegolven en bosbranden.

 

Er zijn ook punten van overeenkomst. De ontwrichtingen zijn ingrijpend en de verwoestingen kolossaal, en dat overal in de wereld. (Dat klimaatverandering een mondiaal gebeuren is, behoeft geen nadere toelichting. Je hoeft slechts het wereldnieuws te volgen.) Ook betreft het een gebeuren waarin veel mensen niet voor rede vatbaar lijken zijn. Naast veel meelopers (uit ‘bewuste onwetendheid’ of onverschilligheid), zijn er ook de ontkenners, tot en met de mensen die de verwoestende uitwerking van klimaatverandering toejuichen: de aanhangers van een komende Eindtijd (4).

 

De vraag is: wie (of wat) is in dit conflict de vijand? Wie staan tegenover elkaar? Waaruit bestaat die wereldwijde strijd? En wat dient overwonnen te worden?

 

Waarschijnlijk is de neiging groot om de klimaatverandering tot vijand te verklaren. Ik zou er anders naar willen kijken. Klimaatverandering is de grootste medestander in de strijd die gaande is!

 

Welke strijd?

 

De kortste samenvatting: de huidige wereldoorlog is een strijd tegen levensvijandigheid. Levensvijandigheid? Zij toont zich in onachtzaamheid of disrespect voor wat leeft. Zij toont zich in (ernstige) misdragingen tegen natuur en mens, tegen biodiversiteit en leefbaarheid. Zij toont zich in blind gaan voor eigenbelang, zowel individueel als collectief.

 

Levensvijandigheid komt vooral naar voren in mentaliteiten en wereldbeschouwingen die slechts oog hebben voor de mens, of erger nog: voor een deelverzameling van de mensheid: de eigen soort of stam, dan wel elite. Het heil dat wordt nagestreefd kan zeer uiteenlopend zijn, van winstbejag en excessieve rijkdom tot en met verlossing van de ziel; hun gemeenschappelijke kenmerk is levensvijandigheid: het leven op aarde is ondergeschikt, een commodity, of slechts van waarde voor een ‘hoger’ doel.

 

Klimaatverandering maakt overduidelijk wat levensvijandigheid teweegbrengt. Zij is er een krachtige en onbarmhartige reactie op, en onontkoombaar. Klimaatverandering bestrijden zonder iets te doen aan de mentaliteit en wereldbeschouwing die haar teweegbrengen is zoiets als een om-zich-heen-grijpende brand bestrijden met het afsluiten van een verzekering tegen brandschade en het daarbij laten; de oorzaak, de brandstichter, wordt ongemoeid gelaten.

 

Wie houdt van het leven op aarde en het wil beschermen tegen onachtzaamheid, uitbuiting en vernietiging doet er dus goed aan om klimaatverandering als een van de belangrijkste medestanders te gaan beschouwen. In de strijd waarvoor? Voor een levenliefhebbend leven en dat in z’n meest globale zin, dat wil zeggen: alle leven inbegrepen.

 

En die strijd is niet hopeloos. Er zijn tal van welwillende mensen die het leven op aarde een warm hart toedragen. Ook zijn er tal van initiatieven, vaak kleinschalig, die proberen het tij te keren.

 

Waar is de wereldoorlog op uit? Op de overwinning! En wanneer is die overwinning behaald? Wanneer iedereen die een keuze kan maken – mensen dus – kiezen voor levenliefhebbend leven, zowel in houding en denken, als ook in doen en laten, en dat zowel individueel als ook collectief (politiek en bedrijfsleven inbegrepen).

 

Hoe de oorlog te voeren? Met welke middelen?

 

De grootste gewelddadigheid komt van onze almachtige medestander: klimaatverandering. De gevolgen van haar wereldwijde actie zijn enorm. Soms toont zij zich meedogenloos, andere keren kan haar optreden begrepen worden als een urgente aansporing. Bij een orkaan, bijvoorbeeld, of een hittegolf. De aansporing negeren betekent: er zal meer komen. 

 

Moeten wij mensen mee gaan doen in die mondiale gewelddadigheid? Mij lijkt van niet. Er is al geweld genoeg. Wat daarnaast nodig is: werken aan transitie naar een andere, milieu-, dier- en mensvriendelijke omgang met elkaar, zowel sociaal en politiek, als ook technologisch en economisch. En minstens zo belangrijk: een transitie in onze mentaliteit en wereldbeschouwing, met als gemene deler: een levenliefhebbend ethos. Je zou dit de naar-vrede-strevende kant van de huidige wereldoorlog kunnen noemen.

 

Aan de wereldoorlog die gaande is, kan ieder van ons dus bijdragen: het liefst vreedzaam, kritisch en creatief, met acties en met initiatieven (5).

 

Totdat de oorlog ten einde is, en alle (zelf)vernietigende levensvijandigheid overwonnen is!

 

Cruciaal is een omslag, hoe paradoxaal ook: klimaatverandering niet langer zien als tegenstander, maar als medestander, in het besef dat een radicaal andere mentaliteit en wereldbeschouwing nodig is, wil de klimaatcrisis ooit ten goede keren. Met als gevolg: in denken en handelen laten zien dat we van ons aller leven op aarde houden, en niet dood willen en lijden willen verminderen, ook van niet-menselijk leven. Wie of wat je liefhebt, wil je niet vernietigen, maar laten bloeien. En dat kan op heel veel manieren!

 

Behalve de bevordering van een levenliefhebbende attitude, heeft deze zienswijze als voordeel dat natuurvriendelijke ontwikkelingen (zowel praktisch als mentaal) een overstijgend doel krijgen én een machtige medestander, namelijk klimaatverandering zelf. 

 

De klimaatcrisis opvatten als een wereldoorlog die gewonnen moet worden om leven op aarde, inclusief menselijk leven, te laten overleven, met hulp van klimaatverandering: het lijkt op een ultieme poging om van een nood een deugd te maken. En dat is het ook. Ik zie geen andere manier om aan de wanhoop te ontkomen, en om optimistisch te blijven over de zin van een natuurvriendelijke en levenliefhebbende leef- en denkwijze.

 

 

Noten:

 

.1) Enkele berichten:

1,5 gradendoel is gepasseerd station: ‘Er zijn geen goede scenario’s meer’ (NU.nl, 2-9-26)

https://www.nu.nl/jeroen-kraan/6408268/15-gradendoel-is-gepasseerd-station-er-zijn-nu-geen-goede-scenarios-meer.html?fbclid=IwY2xjawUFIT9wZG9mBWV4dG4DYWVtAjEwAGJyaWQRMGRCcjZ2SUZ4SW94ZjRma3pzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEe4RtPvXLxmH4H_R6IeXDF_J0s_WYjKLyFLVSi-BafNJO4EoGPyv4BnmON4Ac_aem_DCyo4oO0vk54ZiktozMjmA

 

Global heating will hit at least 1.8C, UN warns, and there are ‘no good outcomes’ (The Guardian, 2-9-26)

https://www.theguardian.com/environment/2026/sep/02/global-heating-warming-1-8c-best-case-scenario-un-united-nations-environment-programme-report?fbclid=IwY2xjawUGCjFwZG9mBWV4dG4DYWVtAjExAGJyaWQRMGRCcjZ2SUZ4SW94ZjRma3pzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEefUL_2q5xf2EV4UAv5tRgZx-iplLA80Nt0Gj9PknwbD0_DATHcnDKXsFnRfQ_aem_W0Aox30S7kasEJ7hj3n76A

 

Wat betreft mogelijke kantelpunten:

‘Klimaat begonnen met kantelen, vijf dramatische kantelpunten al gepasseerd?’ (Duurzaam nieuws, 9-9-22) 

https://www.duurzaamnieuws.nl/klimaat-begonnen-met-kantelen-vijf-dramatische-kantelpunten-al-gepasseerd/

 

.2) ‘Gaiaans’, van ‘Gaia’, Grieks voor ‘aarde’. Oftewel: ‘moeder natuur’.

Voor meer denkwerk over ‘Gaia’, verwijs ik naar: Bruno Latour, Oog in oog met Gaia. Acht lezingen over het Nieuwe Klimaatregime (Octavo, 2017).

‘Klimaatcrisis als wereldoorlog’ heeft verder geen link met Latour.

 

.3) Of betreft het eerder een wereldrevolutie? Een revolutie heeft de neiging te mislukken, dan wel te verzanden in terreur. Zal dit laatste ook het lot zijn van de klimaatcrisis?

 

.4) De opmars van eindtijdfascisme. De bizarre alliantie van technologie, fascisme en geloof (VPRO Tegenlicht, 30-8-26)

https://tegenlicht.vpro.nl/artikelen/onze-economische-blinde-vlek_jkzaxyf5z20

 

.5) Er is heel veel gaande, wat natuurvriendelijke initiatieven betreft. Een voorbeeldje:

‘Duurzame Dinsdag: een cao voor bijen, een fit bos en 13 andere initiatieven’ (HetKanWel, 8-9-22))

https://hetkanwel.nl/duurzame-dinsdag-bijzondere-initiatieven/

 

De ‘Nieuwe Spiltijd’ als hoopgevende, heuristische hypothese

 .

Op mijn manifest ‘Axialisme: participeren in een Nieuwe Spiltijd’ (19-8-26) kreeg ik een reactie van Arnold Ziegelaar, met de stelling dat ook utopisch denken een metafysica nodig heeft, wil het meer worden dan wensdenken. Voordat ik hierop inga, enkele opmerkingen over het project zelf.

 

Vooraf zij gezegd dat ik een Nieuwe Spiltijd eerst en vooral beschouw als een heuristische hypothese, bedoeld als hulpmiddel om te onderzoeken wat er gaande is en hoe verder. 

 

Stel we beschouwen de tijd waarin wij leven als een nieuwe Spiltijd, wat licht dan op? Wat toont zich dan, en hoe? Leidt het gezichtspunt tot nieuwe inzichten? Wat wordt mogelijk om zich voor te stellen? Vanuit welk verlangen? Dienen zich nieuwe vergezichten aan?

 

Met de Nieuwe Spiltijd als heuristische hypothese wil ik een conceptuele ruimte openen, waarin mogelijkheden denkbaar worden die anders ongedacht of onderbelicht blijven, waarin creativiteit – ook filosofische – wordt gestimuleerd, en waarin iets nieuws en hoopgevends de gelegenheid krijgt om zich te ontplooien. 

 

Is er werkelijk sprake van een Nieuwe Spiltijd? Zou kunnen. Het doet ertoe hoe je iets benoemt en welk kader je eraan geeft, om iets al dan niet voor mogelijk te houden. Zoals een concept iets denkbaar maakt, en daarmee ervaarbaar, zo zou een heuristische hypothese perspectieven kunnen openen, niet alleen voor denken, maar ook voor handelen. 

 

Is de ‘Nieuwe Spiltijd’ een utopie? Zou kunnen. Als horizon. In het besef dat een utopie nooit werkelijkheid zal worden, maar wel vensters opent in een duister geworden verblijf. Een utopie is vooral een experiment dat uitnodigt tot een vrij spel van verlangen, verbeelding en avontuurlijk denken. Wat levert het op om hetzelfde – namelijk de situatie waarin wij ons bevinden – anders te bekijken?

 

In eerste instantie zou ik het hele idee van een Nieuwe Spiltijd dus willen opvatten als een heuristische hypothese, die een conceptuele ruimte opent waarin een en ander in een nieuw licht komt te staan, inclusief verbeelding, creatieve opties en nieuwe perspectieven. Hoop vooral. 

 

Met het lanceren van een Nieuwe Spiltijd zou ik menselijke denkkracht, verbeelding én verlangen voluit willen ontketenen, en bevrijden uit alle pogingen om hen klein te houden, in te beperken of te ontmoedigen, of om hen in dienst te stellen van een productiviteit die uiteindelijk in ons aller nadeel is, richting afgrond. 

 

Denken, verbeelding en creativiteit: het zijn nog steeds mogelijkheden waarin wij mensen (kunnen) uitblinken, en – gevoed door verlangen – onmisbaar voor het vormgeven van een menswaardige en levenliefhebbende toekomst!

Axialisme: participeren in een nieuwe Spiltijd! Een manifest

 .

AXIALISME: PARTICIPEREN IN EEN NIEUWE SPILTIJD! Een manifest

(Een eerste poging) 

.

De wereld staat in brand. Op tal van plaatsen letterlijk. Er gebeurt van alles, zowel schokkend als sluipenderwijs: ontwikkelingen die veel overhoophalen, wereldwijd, met als meest in het oog springend fenomeen: klimaatverandering – zij vormt een existentiële dreiging. 

 

We zullen iets moeten doen, willen we dit alles niet lijdzaam over ons heen laten komen. En ja, we kúnnen iets doen! Bij wijze van opstand: waarvoor willen we gaan staan? Wat willen we hooghouden? En daar actie aan verbinden.

 

Daarvoor is het nodig voorbij het nieuws van de dag te reiken! 

 

Ontwikkelingen zoals klimaatverandering staan niet op zichzelf. Wat er gebeurt, zou ik in een bredere context willen zetten: de transformatie naar een toekomst die onherkenbaar anders zal zijn. En wij mensen zijn co-creator in dat proces, mits we dat willen. 

 

Vraag is: waarheen? Welke kant willen wij dat het opgaat?

 

Het transformatieproces waarin we ons bevinden, is niet zomaar een verandering, vergelijkbaar met veranderingen zoals die zich de afgelopen decennia hebben voltrokken. Zij is veel ingrijpender.

 

De Duitse filosoof Karl Jaspers gaf de naam ‘Spiltijd’ (‘Achsenzeit’) aan een eerdere periode van diepgaande veranderingen, tussen 800 en 200 vóór onze jaartelling. Het was een periode van grote vernieuwing, een overgangstijd waarin denkers en hervormers het menselijk bewustzijn transformeerden. Zij initieerden bewegingen die tal van beschavingen millennia lang hebben bepaald en gevoed: Confucianisme, Taoïsme, Zarathustra, Upanishaden, Boeddhisme, Joodse profeten, Griekse filosofen, om de belangrijkste te noemen. Een zeer divers gezelschap, met een lange, vruchtbare doorwerking, - ons aller erfenis.

 

Het lijkt er sterk op dat we ons opnieuw in zo’n periode van diepgaande veranderingen bevinden. Het is zeer de vraag of we nog uit de voeten kunnen met de filosofische, spirituele en religieuze stromingen die ooit zijn geboren in die eerste Spiltijd en daarna. Zal de transformatie die zich nu voltrekt niet ook noodzaken tot radicale vernieuwingen?

 

Mijn hypothese is dat dit inderdaad het geval is. Een ruimer bewustzijn is vereist om adequaat te kunnen antwoorden op de ontstane situatie. Oude antwoorden voldoen niet meer. Misschien dat we er nog iets mee kunnen, misschien ook niet. In ieder geval lijkt een forse herziening nodig. En tegelijkertijd een herbronnen en herijken. Plus het creëren van nieuwe opties. Met de beschaving van de hele mensheid als inspiratiebron, om een stap verder te zetten.

 

Waarin de meeste filosofie, religie en spiritualiteit tot nu toe tekort is geschoten, is het bevorderen van levenliefhebbend leven en denken. Dat moet anders. Met wat er nu aan het gebeuren is, is een onvoorwaardelijke trouw aan de aarde nodig en aan alle leven, en nog meer dan dat: bestaansliefde en de wil om te behouden wat we liefhebben. (Dit is mijns inziens een noodzakelijke voorwaarde om desastreuze, zelfvernietigende tendensen te keren, - niet voldoende, wel noodzakelijk.)

 

Bijkomend bezwaar: de vanouds overgeleverde mythen, rituelen en symbolen zijn ver van onze wereldbeleving en levensgevoel af komen te staan. Te ver om nog een veredelende, verheffende of transcenderende werking te hebben. Ontstaan in een volstrekt andere tijd en cultuur spreken zij niet meer tot onze verbeelding, tenzij door tal van ingewikkelde vertaalslagen. Dit schept vooral onderlinge vervreemding, in plaats van te verbinden.

 

Wat moet er allemaal gebeuren om trouw aan en liefde voor het leven op aarde te laten opbloeien? Wat voor ervaringen zouden we kunnen, of moeten, exploreren om er zin en betekenis aan te ontlenen? Is een andere taal nodig? Andere concepten? Anderen beelden of rituelen? In ieder geval hebben we nieuwe, betere verhalen nodig!

 

Filosofische, spirituele en ook artistieke vernieuwingen zijn altijd een antwoord geweest op veranderingen in de menselijke conditie. En vervolgens hebben die vernieuwingen weer ruimte gemaakt voor nieuwe ervaringen en praktijken. In een recursieve beweging.

 

Ook nu is de menselijke conditie aan het veranderen, diepgaand en wereldwijd. 

 

Enerzijds is er de klimaatverandering die nog maar net is begonnen. Zij zal zeer veel overhoophalen. Niet alleen weersomstandigheden zullen drastisch wijzigen; de kans is groot dat ook tal van cultureel-maatschappelijke structuren het zwaar te verduren krijgen, - als gevolg van verstoringen in voedselproductie, droogte en slinkende watervoorraden, bijvoorbeeld, het onleefbaar-worden van een habitat, massale migratie, politieke destabilisering, etc. Kortom: een existentiële dreiging zoals we die niet eerder hebben gekend.

 

Anderzijds is er de digitale revolutie die sinds enkele decennia bezig is onze omgang met elkaar, met informatie, met cultuur, etc., diepgaand te veranderen. En ook deze veranderingen voltrekken zich wereldwijd. Bovendien zetten zij een fors vraagteken bij wat wij altijd als uniek menselijk hebben gezien. Wie of wat is de mens nog? De digitale revolutie zou een bedreiging kunnen zijn voor een menswaardig bestaan. Zij biedt zeker ook ongekende mogelijkheden. In ieder geval noopt deze ontwikkeling tot een grondige revisie van wat het betekent om mens te zijn.

 

(Met het noemen van klimaatverandering en de digitale revolutie als de belangrijkste motoren van wereldwijde verandering, wil ik niet zeggen dat er niet nog veel meer speelt. Zeker. Denk aan de strijd tegen onrecht, onderdrukking en discriminatie, evenals het probleem van oprukkend nihilisme dat elk geloof in zin en waarden ondermijnt.)

 

Waar gaat dit heen? Onvoorspelbaar.

 

Waarheen willen wij dat het gaat? De wereld is geen stabiele toestand, altijd in wording. Voor een belangrijk deel is het aan onszelf om (mede) te bepalen in welke richting de wereld zal veranderen, vooral nu zoveel op het spel staat.

 

Vanwege het ingrijpende karakter zou ik de transformatie die nu gaande is, willen voorzien van de werktitel: Nieuwe Spiltijd. In het Engels: New Axial Age.

 

(En voor de taalliefhebbers onder ons: naast ‘axis’, Latijn voor ‘as’, ‘spil’, is er ook nog ‘axia’, Grieks voor ‘waarde’. Met het woord ‘axiaal’ kun je dus twee kanten op, - die mooi te combineren zijn! En de hele gedachte aan een ’nieuwe Spiltijd’ is ook nog eens een ‘axioma’: een (onbewezen) stelling, en in dit geval een stelling die aan de basis ligt van een heuristische hypothese, om nader te onderzoeken.) 

 

Om het niet bij een beschouwing alleen te laten, zou ik bij deze het Axialisme in het leven willen roepen, als verzamelnaam voor participatiemogelijkheden in dit grote avontuur. Plus een oproep aan iedereen die er zich door aangesproken voelt, om er met woord én daad invulling aan te geven: positief, dynamisch, onderzoekend, kritisch, opstandig, fantasievol, creatief, subversief, geestverruimend, toekomstgericht, hoopvol, avontuurlijk, uitproberend, experimenterend, speels, in een actief engagement met wat komen gaat, en er vorm aan gevend! En divers: de toekomst kan niet anders dan pluriform zijn.

 

Is een betere wereld mogelijk? Het is zeker dat we op weg zijn naar een andere. De vraag is welke. Niets ligt vast, alles ligt open, zeker nu er zoveel stagneert. Crisis biedt ook kansen, volop zelfs. Met de macht van de verbeelding kunnen we een uitweg creëren uit wat nu als een impasse zou kunnen voelen, of als doodlopende weg. 

 

Dus ja, laten we de verbeelding bevrijden uit fatalisme en inertie. Laten we utopisch denken weer inzetten als ruimte-en-mogelijkheden-scheppend vermogen. Hoop is een optie, opnieuw, en ditmaal een langgerekte, voorbij de korte adem! Ja, er is iets anders mogelijk, mits we ervoor gaan. 

 

Het wordt tijd voor een beter verhaal over wat zich nu aan het voltrekken is, een verhaal met een zich openende horizon, en een verhaal in meervoud! 

 

En om de hypothese tot het uiterste door te trekken: wanneer we erin slagen om de crises die zich nu voordoen om te zetten in een ruimer bewustzijn, met bijgaande verantwoordelijkheid, gedrag en creativiteit, dan zal er weer reden zijn om trots te zijn op onszelf, op de mensheid, in plaats van onszelf voornamelijk als probleem te ervaren. Mensentrots! Met als nieuwe, gezamenlijke en overstijgende identiteit: aardbewoner, samen met alle andere leven!

 

Welkom in de Nieuwe Spiltijd!

.

.

(Mocht je geïnteresseerd zijn in een vervolg, laat het me weten: driesboele@wxs.nl )

.

Op reis in eigen stad: bezoek aan expo in Filmmuseum

.

Op reis in eigen stad. Afgelopen zondag tentoonstelling in Filmmuseum bezocht: ‘Nieuwe perspectieven op koloniaal filmerfgoed’. Erg weinig bezoekers. Ten onrechte, wat mij betreft. Heb films en fragmenten gezien die indruk maakten en me te denken gaven over ‘ons’ koloniale verleden.

 

Ik had geen speciale reden om naar de expo in het Filmmuseum te gaan. Vrij willekeurig gekozen als bestemming voor ‘reizen in eigen stad’, een projectje dat ik enige tijd geleden ben begonnen. Hoe goed ken ik Amsterdam, mijn eigen woonplaats, eigenlijk? 

 

Heden en toekomst interesseren me meer dan het verleden. Tijdens mijn bezoek aan de tentoonstelling dacht ik: is dat toch niet iets te gemakkelijk gezegd?

 

Nederland vind ik doorgaans nogal een keurig, geregeld, saai burgerlijk landje, prettig aangeharkt. Alles wat daar niet aan voldoet, wordt breed uitgemeten in kranten, talkshows en andere media. En als het even kan, volgen er dan Kamervragen, etc. 

 

Amsterdam gaat langzamerhand ook in die richting, helaas. In zijn geschiedenis door Russell Shorto ooit beschreven als ‘de meest vrijzinnig stad ter wereld’. Wat is daar nog van over? Meer en meer wordt Amsterdam een doorsnee Nederlandse stad. Gelukkig valt er nog wel net iets meer te beleven dan elders in het land. 

 

Wanneer je het verleden erbij haalt, blijkt er veel meer aan de hand dan de saai burgerlijke oppervlakte doet vermoeden. Zowel glorieus, als ook beladen.

 

Uit de brochure bij de expo in het Filmmuseum: 

‘In de tentoonstelling gaan elf kunstenaars in dialoog net Eye’s deelcollectie van zo’n 2000 koloniale films afkomstig uit voormalig bezette gebieden in Indonesië en Suriname. De kunstenaars, afkomstig uit diverse landen, deden twee jaar lang onderzoek naar de verzameling van deze vaak problematische beelden. Zij maakten tien nieuwe werken gebaseerd op deze films. Daarmee leggen ze koloniale structuren en praktijken bloot en bevragen ze de rol van film in het bestendigen van macht. Want wie had er in de koloniale maatschappij toegang tot de camera, en wie niet? Wat liet die camera zien, met welke bedoeling, en wat zien we niet op deze beelden?’

 

Heb niet alles kunnen zien; ik ga er nog een keer heen.

 

In een van de films die ik zag, zeiden geïnterviewden herhaaldelijk, op de vraag wat zij hadden geërfd van hun voorouders: moed, de kracht om te overleven, en ook inspiratie, met name spiritueel-religieus. Mooi om te horen, sterk in contrast met de filmbeelden waarin koloniale machtsverhoudingen baden in vanzelfsprekendheid.

 

Door wat ik hoorde en zag, vroeg ik mij af: wat doe ik eigenlijk met mijn verleden? Wie waren mijn voorouders? - voornamelijk boeren in Zuid-Holland, en dat al heel lang. Wat heb ik van hen geërfd? Ik heb het me zelden afgevraagd. Komt het erop aan mijn voorgeschiedenis te onderzoeken? Eigen familie? Breder? En zo ja, waartoe? 

Terug naar huis strandde ik in Keti Koti, in het Westerpark. Een culturele markt met eten, kunst, kleding, en muziek natuurlijk.  Door de tentoonstelling hoorde ik de muziek nu toch anders. Er klonk een hele geschiedenis in mee, slavernij met name, en de bevrijding ervan: ‘ketenen gebroken’. 

Trump zij geprezen! Leve Europa!

.

Ik ben zo blij met Donald Trump. Het is nauwelijks voor te stellen hoe blij ik ermee ben.

De Amerikaanse arrogantie heeft eindelijk haar masker afgedaan. 

Het is als het beëindigen van een slecht huwelijk: eindelijk mag je zeggen wat je altijd al vond en voelde, maar achterhield om de lieve vrede te bewaren.

Wat ‘Daddy Donald’ niet kan worden verweten is dat hij open en eerlijk is over wat de echte prioriteiten zijn van de VS. Eerdere presidenten dachten er misschien ook zo over, maar zeiden het nooit openlijk. Bijvoorbeeld over de Amerikaanse belangen die altijd voorgaan. En over de NAVO die alleen de moeite van het verdedigen waard is zolang de VS er baat bij heeft. Trump doet er niet schijnheilig over. Uitstekend!

Okay, het schaadt de Amerikaanse belangen in geopolitieke zin, maar who cares? Okay, Amerika raakt bondgenoten kwijt én mondiale invloed, maar who cares? Amerika is niet langer het toonbeeld van vrijheid, maar is dat iets om te betreuren? Okay, Trump laat zien waar het in Amerikaanse wereldpolitiek altijd al om ging, namelijk America first. Laten we er blij mee zijn!

En laat Europa eindelijk volwassen worden!

Onder de Amerikaanse paraplu waren we veilig en bleven we altijd afhankelijk van onze Grote Broer aan de andere kant van de Grote Plas, én onzelfstandig in onze beslissingen. Blij dat we daar nu van afzijn! Dank u, mister Trump! 

Ik ben blij, uiterst blij, dat u niet mijn president bent! (Erg jammer voor de Amerikanen, maar daar zullen ze zelf achter moeten komen. Bovendien, ze hebben hem zelf gekozen.) Het is werkelijk het beste wat ons Europeanen de laatste jaren is overkomen: voor de tweede maal Trump als baas van de VS. 

Dus ja, laten we a.u.b. deze gelegenheid aangrijpen en er alles aan doen om ons, als Europa, los te maken van de VS! 

Militaire en technologische achterstand? Ja, we zullen het een en ander moeten inhalen, en dat duurt even. Toekomst onzeker? Ja, maar wat willen we anders? Overgeleverd zijn aan de luimen en willekeur van een bewoner van het Witte Huis voor wie Europa slechts bijzaak is? Nee, dank u.

Vrijheid, eindelijk vrij! Laten we ons bevrijden van onze bevrijders van weleer! Zij zijn al lang niet meer ons voorbeeld. 

Laten we onze luiers uitdoen en onze eigen beschaving herontdekken als meer dan de moeite en het verdedigen waard!

P.S.-1

Europese politici die zich gesteund wisten door Mr Trump, zoals de Hongaarse Orbán, blijken er geen voordeel meer van te genieten, integendeel. Lang leve de scheiding tussen Europa en Amerika! Uit elkaar gegroeid, gaan we ieder een eigen weg. Het zij zo. En dear Donald, nogmaals bedankt voor de duidelijkheid! (Dank ook voor de vele komische momenten. Dat er nog vele mogen volgen!)

P.S.-2

Terwijl in Europa door de Paus voor het laatst tot een Kruistocht naar het Heilige Land werd opgeroepen in 1271, kan men er in Amerika nog geen genoeg van krijgen. Tja, ieder z’n eigen ontwikkeling. Voor wie meer wil weten over de huidige kruisvaarder aan het hoofd van het Amerikaanse ministerie van oorlog, de heer Hegseth, biedt dit artikel een aardige kennismaking: 'Pete hegset’s holy war: the militant Christian theology animating the US attack on Iran'

https://www.theguardian.com/us-news/ng-interactive/2026/apr/10/pete-hegseth-christianity-iran-war-crusade

 

Notities over religie. Politiek & religie lijken niet te scheiden (zeker nu niet). Over de toenemende macht van Evangelicalisme

Het is werkelijk bizar hoe weinig aandacht men in Europa wil besteden aan de religieuze dimensie van het fenomeen ‘Trump’. En dan heb ik het niet over de persoon, maar over de agenda die hij uitvoert.

Voor wie zich enigszins verdiept in Amerikaanse politiek, niet vanuit Europees, maar vanuit Amerikaans standpunt, en dan niet alleen let op financieel-economische maatregelen of gebabbel over de privépersoon Trump, zal onvermijdelijk uitkomen op de rol van religie in het politieke landschap van de VS. Met name de invloed en agenda van evangelicals is verbluffend, - en als ik Amerikaan was zou ik zeggen: beangstigend. (Zie video en ook de twee andere afleveringen. (1))

 

Feitje dat te denken zou moeten geven: het aantal evangelicals in de wereld is ruim 600 miljoen, en het aantal stijgt met de dag. Met name in de Amerika’s en in Afrika.

De aanhang van het Evangelicalisme in de VS wordt geschat op circa 60 miljoen. (Anderen zeggen 80 miljoen.) In ieder geval was Trump zonder hun steun nooit president geworden.

 

Trump mag gek lijken, of wispelturig, of onwetend in wat hij doet. Wanneer je de agenda van de evangelicals erbij pakt, is zijn beleid allerminst vreemd, maar zeer to-the-point. 

In het oog springt natuurlijk het anti-abortus beleid, evenals de bestrijding van LGBTQ+. Maar zeker zo belangrijk is het streven naar de opheffing van de scheiding tussen kerk en staat, als onderdeel van het ‘Seven Mountain Mandate’ (google en gij zult vinden).

 

Met andere woorden: de huidige politiek van Amerika is simpelweg onbegrijpelijk zonder de invloed en agenda van evangelicals c.s. mee te nemen. Het ware beter om Trump op te vatten als ‘useful idiot’, dan als het gevaar zelve.

 

Hoe komt het dan dat er in Europa nauwelijks aandacht voor is? Is seculier Europa zo areligieus geworden dat de (grote) rol die religie in tal van landen (en niet alleen in de VS) nog steeds speelt een blinde vlek is geworden? Okay, religie is niet het enige wat telt; de economie is zeker ook belangrijk. (Ja, we hebben ons marxistische lesje geleerd.) Maar is dat een reden om zich dan maar te beperken tot het laatste, alsof alles kan worden teruggebracht tot economie? 

 

Andere optie: Europeanen zijn zozeer gewend geraakt om kerk en staat te scheiden dat het vanzelfsprekend is geworden om religie buiten beeld te houden wanneer het over politiek gaat. Maar wat als er binnen democratieën (zoals de Amerikaanse) naar wordt gestreefd om de scheiding tussen kerk en staat op te heffen? Kan politieke analyse de rol van religie dan nog langer negeren?

 

Het bijzondere van Evangelicalisme is dat het niet alleen geloof en politiek met elkaar wil verbinden, maar ook geloof en economie. Financieel en economisch succes zijn een teken van het juiste geloof. Ze gaan allemaal hand-in-hand in het ‘prosperity gospel’. 

 

En niet onbelangrijk: ook zonder Trump gaat de agenda van evangelicals c.s. gewoon door. Focus op de privéperikelen van de heer T zorgt voor een perfecte afleiding, maar is voor de lange termijn irrelevant.

 

Betreft dit vooral een Amerikaans fenomeen? Zou kunnen, maar waarschijnlijk niet. Als religie opnieuw de kop opsteekt in Europa als politieke factor, dan zal het niet een ons bekende gedaante aannemen, maar sterk lijken op wat in Amerika groot aan het worden is. Tegelijk moet gezegd dat er ook forse verschillen zijn. (2)

[...]

 

Ja, ik begrijp dat er allerlei nuances zijn aan te brengen. Maar toch, ik vraag me steeds meer af of een religieuze mentaliteit niet eerder een doorlopende lijn is, van fundamentalistisch naar vrijzinnig en weer terug, en wel in zoverre men zich onderwerpt aan een autoriteit, of het nu gaat om een God (of goden), een heilige persoon (zoals Boeddha of Jezus), of een heilig geschrift (zoals Bijbel of Koran). Hoe fundamentalistisch of vrijzinnig ook, het blijft onderwerping.

 

En ja, er zijn heel verschillende invullingen van ‘religie’. Dat neemt niet weg dat er ook religie is die onderwerping vraagt van aanhangers. Of misschien is het eerder andersom: de mentaliteit van (zich) willen onderwerpen en gehoorzamen aan autoriteit is ruimschoots aanwezig, en vormen van religie bieden onderdak bieden aan deze mentaliteit. 

 

Met name monotheïsme lijkt zich er goed voor te lenen, gezien het succes ervan in de wereld. Tegelijk roept het overal conflicten op (zoals dagelijks in het nieuws valt te vernemen). 

 

Staan beide (succes én conflict) los van elkaar?

 

Misschien ligt het eraan dat monotheïsme – anders dan andere religies – zich doorgaans presenteert als exclusief en enig in waarheid, met een boodschap die wordt voorgeschoteld als een ‘leer’, en zonder dat een kritische geest wordt gestimuleerd (of slechts beperkt, binnen de perken blijvend van de leer). 

 

Religie hoeft zich niet zo te presenteren, maar helaas zijn er tal van stromingen die dat wel zo doen. (Bijgaande video (1) laat dat duidelijk zien.)

 

 

 

Noten:

.1) Zie: Les évangéliques à la conquête du monde : les évangéliques au pouvoir (2/3) | Documentaire | ARTE

https://www.youtube.com/watch?v=VkSVF9mGrao

Ook de andere twee afleveringen zijn de moeite waard. 

2) Zie: Zie: Religion, Populism, and the Fragmentation of the Sacred

https://nias.knaw.nl/news/gorski/

Interview met Philip Gorski die onderzoek doet naar het heilige in onze tijd en naar invloed van religie op (hedendaagse) politiek. Over verschillen tussen Amerikaanse en Europese situatie. Met een andere visie op de zgn onttovering van de (moderne) wereld. Is onze cultuur wel zo geseculariseerd? 

'Intellectuals have confused their own worldview with the broader culture.'

 

De Natie heeft Lebensraum nodig

Lebensraum

 

De Natie heeft Lebensraum nodig

En doet er alles – alles! – aan

Om zich van steeds meer te verzekeren

Nietsontziend

Ten koste van wat of wie ook

 

Ten koste van menswaardigheid

Ten koste van lijden

Ondraaglijk lijden

Dat het volk zelf maar al te goed kent 

- maar vergeten?

 

De Natie heeft Lebensraum nodig

En kijkt daarbij niet op een dode meer of minder

Of tien

Of honderd doden

Of duizend

Of tienduizenden doden

Of hoeveel ook

In het getto van de vergetelheid doet het aantal er niet toe

Allemaal anderen zonder naam

Want wie ziet hun gelaat?

Zijn zij überhaupt iemand?

 

En dat terwijl de Natie het eigen leven memoreert

En dat van iedere onderdaan

Van eigen bodem

En hetzelfde bloed vooral

In de naam van het Heilige

Als ware zij het leven zelve

Zonder meer

 

Ironie van de geschiedenis?

Gewetenloos?

Zijn mensen andere mensen?

 

Doof voor de vragen die zich stellen

Schreeuwend of bijna geluidloos

Rechtvaardigheid?

Gerechtigheid?

Medemenselijkheid?

 

Zijn zij gestorven in de obsessie met Lebensraum?

 

De Natie heeft Lebensraum nodig

Ten koste van zichzelf

Ten koste van respect van wie of wat ook

En de eigen belofte

Hoop te willen zijn te midden van het troosteloze kwaad

Die zij verraadt

Rücksichtslos

 

De Natie creëert de Vreemdeling 

- die men zelf zo vaak was

Zij creëert vreemden

Door hen buiten het eigene te plaatsen

Statusloos en zonder rechten

Helaas 

Alsof het niet anders kan